De Domtoren omstreeks 1328

©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

In de eerste jaren werd er hard aan de nieuwe Domtoren gewerkt. Toen in 1328 de bouw voor enkele jaren stil kwam te liggen, stak de torenstomp al 27 meter boven het straatniveau uit. Wie er bovenop klom, had een mooi uitzicht op de omliggende bebouwing, zoals de vroegmiddeleeuwse Sint-Salvatorkerk in het zuiden. Of op het groen van de tuinen en boomgaarden die hoorden bij de claustrale huizen waar de geestelijken van de kapittels woonden. Iets naar het westen lag de Oudegracht met de Maartensbrug, waar de schepen met de aangevoerde bouwmaterialen werden gelost.


Domtoren

©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

In het nieuwe torendeel nam de 4 meter brede en 10 meter hoge onderdoorgang een bijzondere plaats in. De plint rondom de toren en doorgang was waarschijnlijk gemaakt van rode zandsteen die afkomstig was van de oude, gesloopte romaanse Maartenstoren. Achter de onderdoorgang was in 1328 nog de voorzijde van de romaanse Dom van Adelbold te zien. 



 ©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Ook de hoofdingang van de nieuwe toren met de bisschopstrap was in 1328 al grotendeels klaar. De steile, maar statige trap was bekleed met treden van hergebruikte rode zandsteen en leidde naar de zogeheten Michaëlskapel. Halverwege de trap zat een dubbele deur die logischerwijs naar buiten toe open moest, omdat anders de traptreden in de weg zaten. Helemaal handig zal dat niet geweest zijn...


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

De nieuwe hoofdingang sloot aan op een oude galerij die op 7 meter hoogte het bisschoppelijk paleis (links) verbond met de romaanse Domkerk (geheel rechts). De galerij was ook via een oude traptoren te bereiken. Deze traptoren is al lang geleden gesloopt, maar het fundament is vandaag de dag nog te zien. Waarschijnlijk was de op deze 3D-reconstructie nog wel opgenomen noordelijke galerij, die het keizerlijk paleis Lofen met de Dom verbond, al afgebroken voordat de bouw van de Domtoren begon. 



 

De bisschopstrap kwam uit in de Michaëlskapel die in mei 1328 in gebruik kon worden genomen. Het lijkt erop dat de kapel nooit helemaal is afgebouwd. De in deze doorsnede opgenomen mozaïekvloer heeft er dan ook nooit in werkelijkheid gelegen. Maar was de kapel in de eerste helft van de veertiende eeuw wel afgemaakt, dan was het goed mogelijk dat het zo'n mooie vloer had gekregen. Dat was in die tijd namelijk gebruikelijk voor voorname geestelijke gebouwen. In Utrecht zijn tijdens archeologisch onderzoek meerdere mozaïekvloeren gevonden. Eén daarvan lag slechts enkele tientallen meters naar het oosten en wel in de Domkerk zelf. 



©Rene de Kam Gemeente Utrecht

 

Voor de bouw van de Domtoren waren niet alleen veel bouwmaterialen en gereedschappen nodig, maar ook emmers, karren, kruiwagens, steigers, touw en wat al niet meer. De Domfabriek, het bouwbedrijf van het Domkapittel, kocht dan ook regelmatig nieuw materieel in.

Dat gold bijvoorbeeld voor de 'backen dair men moerter mede draecht'. Grote bakken dus om de metselmortel naar de plek te krijgen waar de metselaars aan het werk waren.

Ook werden er 'moerteltobben' aangeschaft. Of daar de mortel in gemengd werd, is maar de vraag. Waarschijnlijk werd de mortel gewoon op de grond gemaakt door kalk en zand te mengen met water.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Sommige bouwbenodigdheden werden speciaal door een smid of timmerman gemaakt, zoals de hijskranen die nodig waren om bouwmaterialen omhoog te takelen.

Zo had het Domkapittel een hijskraan bij de Maartensbrug, waarmee de aangevoerde bouwmaterialen vanuit de schepen omhoog gehesen konden worden.

Aangezien er veel zware natuur- en bakstenen met de kraan moesten worden gelost, zal deze vrij groot geweest zijn. Dat blijkt ook wel uit het feit dat de Utrechtse timmerman Lubberto Wolfert in 1484 maar liefst 18 dagen hard aan het werk was om de kraan bij de brug geheel te vernieuwen... 



©Rene de Kam Gemeente Utrecht

 

Op de bouwplaats zelf werden verschillende soorten kranen gebruikt om de materialen naar boven te hijsen, zoals een zogeheten 'windas'.



©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Bovenop de in aanbouw zijnde Domtoren zullen meerdere kranen hebben gestaan, die steeds hoger werden geplaatst naarmate de toren vorderde.   

Tussen de verschillende bouwkranen zal omstreeks 1328 ook al een kleine klokkenstoel hebben gestaan, met twee luidklokken.

©Rene de Kam Gemeente Utrecht

 

Reconstructie van een middeleeuwse tredradkraan naast de kathedraal van Reims in 2011. Dergelijke hijskranen werkten vrij eenvoudig: door in het rad te lopen werd het touw opgewonden en werd de lading omhoog getakeld. Moest de haak weer naar beneden, dan draaiden de lopers zich gewoon om. 

Bij de bouw van de Dom werden meerdere kranen gebruikt. Mogelijk was de zogeheten 'grote kraan' een tredradkraan...

 

Om de bouw van de Domtoren zo goed mogelijk weer te geven, zijn er verschillende 3D-werkmodellen gemaakt van middeleeuwse bouwkranen. Daarbij zijn oude tekeningen en schilderijen als bron gebruikt.


©Rene de Kam Gemeente Utrecht

 

Ook in de middeleeuwen hadden de bouwers natuurlijk steigers nodig. En dan zeker bij de bouw van een hoge Domtoren! De middeleeuwse steigers werden gemaakt van hout. Regelmatig kocht de Domfabriek dan ook boomstammen voor de steigerpalen.

Om kosten te besparen, werd het hout zo vaak als het kon hergebruikt bij de bouw van nieuwe steigers. Ook werd er speciaal voor dit doel oud hout aangeschaft. Zo werden oude rivierschepen opgekocht en gesloopt om tot steigerplanken te worden verwerkt.

Om het steigerhout aan elkaar te verbinden, werden spijkers en wilgenbast gebruikt. Ook touw leende zich er goed voor, zoals te zien is bij deze reconstructie van een middeleeuwse steiger in Reims.



©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

De Domkerk omstreeks 1328. De elfde-eeuwse romaanse Dom staat nog grotendeels overeind. De hier grijs getinte delen, met links het koor en rechts de Domtoren, horen bij de in aanbouw zijnde gotische Dom. In de jaren tussen 1254 en 1529 zou de romaanse Dom deel voor deel vervangen worden door de gotische. Op die manier kon de Domkerk tijdens de bouw gewoon in gebruik blijven. Om de nieuwe delen goed te laten aansluiten op de nog in gebruik zijnde oude delen, had de plattegrond van de gotische Domkerk vrijwel dezelfde afmetingen als die van de romaanse voorganger.


©Daan Claessen Gemeente Utrecht

 

Hetzelfde werkmodel van boven gezien. Geheel links van de Domkerk staat de van oorsprong vroegmiddeleeuwse Sint-Salvatorkerk, die in 1587 is gesloopt. Tussen de Salvator- en de Domkerk in, is de vroegmiddeleeuwse Heilige Kruiskapel te zien, die nog tot 1826 op het Domplein stond.